hiszpania ‘36
16 lipca 1936 roku w hiszpańskiej części Maroko, w Meliki, rozpoczął się bunt żołnierzy z garnizonu hiszpańskiego. Był to początek wydarzeń, które wkrótce doprowadziły do krwawego epizodu w historii Hiszpanii. Żołnierze opowiadając się za prawicowym przewrotem rozpoczęli pucz przeciw urzędującym władzom republiki Hiszpanii. Chcieli tym samym obalić nowo powstałe struktury. Dlaczego ?
Od zakończenia pierwszej wojny światowej, władza w Hiszpanii przechodziła z rąk prawicowego rządu do rąk połączonych lewicowych sił ludowych. Nie inaczej było w 1936 roku. W wyborach do hiszpańskiego parlamentu, w lutym, zwycięstwo nad prawicowo - chrześcijańkimi partiami odniosły połączone siły bloku lewicowego. Jego reprezentantami byli: Lewica Republikańska, Unia Republikańska, Socjalistyczna Partia Hiszpanii (PSOE), Komunistyczna Partia Hiszpanii (PCE), Socjalistyczna Centrala Związkowa (UGT), Komunistyczna Partia Antykomiternowska trockiści, młodzież socjalistyczna, Partia Syndykalistyczna. Razem z nimi wystąpiła CNT - anarchistyczna centra związkowa, ale tylko dlatego, że Front Ludowy popierał postulat amnestii, tak potrzebnej przebywającym w więzieniach członkom FAI (Federarcione Anarchista Iberica) - tajnej rewolucyjnej organizacji anarchistycznej. Od zwycięstwa wyborczego do wspomnianego na wstępie wydarzenia, rozpoczyna się okres zwany przez badaczy “La primarea tragica” - tragiczna wiosna. Z jednej strony rodziły się ogromne ideologiczne antagonizmy w łonie zwycięskiego bloku ludowego (szczególnienie w trójkącie komuniści - trockiści - anarchiści), z drugiej niepogodzona z wynikami wyborów prawica, ostro naciskała i krytykowała wszelkie poczynania nowopowstałego rządu. Starcia i spory, zaistniały w czasie obrad parlamentu, ale znajdowały swoje odbiciai w terrorze ulicznym i w cichej działalności spiskowej. Obie strony nie przebierały, w środkach. Dochodziło do morderstw, zabójstw, aktów indywidualnego wymierzania sprawiedliwości, podpaleń. Prawica mająca tradycyjnie silne oparcie w wojsku, była głęboko oburzona projektem rządu, który miał na celu reformę armii. Przerażały ich także akty gwałtu, przemocy, ulicznego chaosu i anarchii, które jak im się wydawało, miały być skutkiem rządów lewicy. Dostępnymi środkami informacji, nawoływali do zorganizowania autorytarnego reżimu. Zyskując poparcie prawicy angielskiej, Włoch, Niemiec, Francji planowali zorganizowanie przewrotu. Jego siłą wykonawczą miała być armia hiszpańska stacjonująca w Afryce, na czele, której stał generał Franco..
Pogłoski o groźbie puczu, krążyły po kraju, ale premier “czerwonego rządu” Azana był przekonany, że skazany jest on na porażkę. Dlatego przylot Franco do Maroko 9 lipca 1936 roku, bunt wojsk w Melilli i utworzenie przez generała odrębnej armii, było dla rządu zaskoczeniem. Nie bardzo wiedząc jak się zachować w takiej sytuacji członkowie władz, mając nadzieję na pertraktacje ze zbuntowaną armią, odmówili wydania broni robotnikom dla obrony republiki. Ci nie usychali zakazu i w całej Hiszpanii, dozbrajane samorzutnie, zaczęły powstawać jednostki zbrojnej milicji. W tym tak ważnym momencie robotnicy wzięli sprawę obrony republiki w swoje ręce, a okres ten w zależności od źródeł, w których jest przedstawiany, nazwany został przez niektórych rewolucją, przez innych wojną domową, przez jeszcze innych puczem. Gdyby broń rozdano wcześniej i gdyby na czas zmobilizowano wierne jednostki wojskowe klęska prawicy byłaby przesądzona.Po kilku dniach zamieszania, sporadycznych utarczek, wystąpień zwolenników gen. Franco, przejmowania przez nich władzy w poszczególnych okręgach i garnizonach, zarysował się wyraźnie podział ogarniętej wojną Hiszpanii. Nacjonaliści kontrolowali szeroki pas przestrzeni od wybrzeży Atlantyku do granicy z Francją. Wybrzeże północne zostało przy republice. Południowa Hiszpania od Barcelony do Malawi była republikańska, a Madryt wraz z przyległymi terenami wbijał się klinem w terytoria faszystowskie. Oviedo, Sewilla, Kordoba pozostały prawicowymi twierdzami w głębi obszaru opanowanego przez republikanów. W objętej ruchami rewolucyjnymi republikańskiej części Hiszpanii na większości terenów pozbyto się władzy. Na jej miejsce powstały komitety rewolucyjne. zdominowane przez anarchistów i socjalistów. Większość fabryk przeszła w ręce robotników, kolektywizowano wsie. Kolektywy zaczęły budować własne zaplecza nowe szkoły, gazety. Otwarto i udostępniono publiczne muzea i biblioteki. Rozpoczęto produkcję żywności, organizowano teatry. Odbywały się comiesięczne spotkania, na których w obecności wszystkich podejmowano decyzje i dotyczące kolektywów. W wielu regionach wycofano z obrotu pieniądze, a zwiększając hodowlę, handel i produkcję nastawiono się na wymianę. Nie obyło się bez ofiar. Zburzono kościoły mordowano zakonników, zgromadzone w dobrach kościelnych kosztowności rozdano. Mimo ogromnego zapału, entuzjazmu, podniosłej atmosfery, nie wszyscy podzielali anarchistyczną radość. Komuniści i republikanie potępiali te eksperymenty. Oskarżali anarchistów o dezorganizację produkcji. Dla nich wojna była tylko obroną republiki i przedewszystkim starali się to akcentować. Do tego także starali się wykorzystać chłopów i robotników. Dla anarchistów nastał czas rewolucji, a dopiero w dalszym rzędzie obrona zdobyczy republikańskich przed wojskami gen. Franco. Właśnie te spory w obozie antyfaszystowskim zdecydowały o klęsce republiki. Komuniści wspierani przez rosyjskie czołgi i ekspertów z kraju Stalina, organizowali siły zbrojne, a jednocześnie niszczyli zwolenników innych orientacji w łonie Frontu Ludowego. Utworzono nawet specjalną tajną sekcję GPU, którą najpierw zajęła się wymordowaniem przywódców trockistowskiego POMU. Potem miała przyjść kolej na innych. Dla anarchistów wejście do nowoutworzonego na czas wojny rządu, było sprawą kontrowersyjną, nie mieściło się w spektrum ich zainteresowań. Stopniowo jednak, w miarę rozwoju sytuacji, anarchiści byli coraz bardziej zdyscyplinowani. Intelektualiści tego ruchu uświadamiali: “Nie ma takiej rzeczy jak wojna anarchistyczna. Jest tytko jedna wojna i musimy ją wygrać”. Utworzono Armię Ludową, zdominowaną przez komunistów, gdzie jednak na papierze miały ze sobą współpracować Międzynarodowe Brygady Ochotników i milicja kierowana przez CNT…Rozbieżności ideologiczne jednak przez cały okres wojny, rozsadzały i uniemożliwiały całkowite współdziałanie.
Z pomocą dla nacjonalistom przyszły Oddziały Legii Cudzoziemskiej i “Regulares” - muzułmańskie jednostki tubylcze z Maroka. Hitlerowskie Niemcy oddelegowały na front hiszpański dywizjon lotniczy “Legion Condor” ( około 100 samolotów), dostarczyły czołgów i artylerii. Mussolini wysłał około 50.000 żołnierzy. Oba kraje oddelegowały do armii gen. Franco swoich najlepszych specjalistów od wszystkich rodzajów broni. Republikanom pomógł ZSRR. W wyniku międzynarodowych rozmów spotkań, ekonomicznych współzależności i dyplomatycznych niedomówień Wielka Brytania i Francja odstąpiły od pomocy. Hiszpania została wepchnięta “wmanewrowana” w opiekuńcze ręce ZSRR. Dla Stalina była to okazja do odwrócenia uwagi świata od pokazowych procesów, które miały miejsce wtedy w Moskwie. Jednocześnie umocniło to jego pozycję głównej siły decyzyjnej w Europie.. Pomoc radziecka w czołgach i samolotach była wydatna, choć republika płaciła za nią bardzo drogo w złocie i surowcach. Nie była jednak wystarczająca. Republika ocalała w 1938 roku tylko dlatego, że otwarto granicę z Francją (nielegalny przemyt, możliwość przerzutu ochotników, dostarczania środków potrzebnych do kontynuowania wojny), a klęska była rezultatem jej zamknięcia pod wpływem nacisków W. Brytanii. W dodatku ZSRR zaczyna się niepokoić sygnałami zagrożenia ze strony Japonii na wschodzie. Po układzie monachijskim Rosja odstępuje od zasady zbiorowego bezpieczeństwa. Przestaje więc Stalinowi zależeć na Hiszpanii a coraz bardziej nastawia się na rozmowy z Hitlerem. A do tego potrzebne jest uniknięcie konfrontacji w Hiszpanii. Celem priorytetowym nacjonalistów było zajęcie Madrytu. Stolicę jedna z kolumn faszystów atakowała od północy dwie inne od strony Saragosy i Valladolid. Pierwszy atak nie powiódł się głównie za sprawą oporu stawianego przez anarchistyczna kolumnę Durutiego (7 listopada 1936). Po tym ataku nacjonaliści zmienili taktykę. Starali się odizolować Madryt od reszty kraju. Kraj Basków odcięto od Francji i republikańskiej części Hiszpanii. Na wschodzie anarchiści byli bardziej zaangażowani w koordynowanie rewolucji społecznej aniżeli w walkę z nacjonalistami. Na południu Malaga poddała się Włochom już w styczniu w 1937 roku. Zaraz potem wojska Mussoliniego, zaczęły posuwać się ku Guadalajarze. Wojska republikańskie były w zdecydowanej mniejszości lecz wykorzystując fatalne warunki atmosferyczne nadchodzące posiłki przeprowadziły kontratak. Zakończył się on poważną klęska Włochów. Była to jedna z większych bitew tej wojny. W czerwcu 1937 roku po oblężeniu, blokadzie i bombardowaniu padło Bilbao. W lecie północna część Hiszpanii znalazła się pod kontrolą nacjonalistów razem ze zbombardowaną przez Niemców 25 kwietnia Guernicą. Kontrofensywa republikańska zakończyła się klęskami pod Segowią i w Huesca. W bitwie, na zachód od Madrytu wokół Brunete zginęło 25 tys. republikanów za cenę straty 17 tys. swoich żołnierzy Franco powstrzymał ich atak.W lipcu 1937 roku republikanie dokonali kolejnej ofensywy w kierunku na Saragossę. Rozbieżności między komunistami, anarchistami i trockistami, nieskuteczność wprowadzonych czołgów, nieumiejętność prowadzenia działań manewrowych spowodowały kolejne straty, skutkiem tego było wycofanie się. 15 grudnia 1937 roku wojska republikańskie zaatakowały ponownie. Ich celem było odciążenie Madrytu. Atak na Teruel zakończył się zajęciem miasta 8 stycznia 1938 roku. Z początkiem lutego Franco działa kontrofensywnie. Po masowym bombardowaniu i staroświeckiej szarży kawalerii, rozbija linie republikanów, a 22 sutego odbija Teruel. Po tym wydarzeniu Armia Ludowa nigdy jeż nie odzyskuje pełni sił. Franco postanowił iść za ciosem i ruszył na południe ku morzu i rzece Ebro. Tam, w końcu lipca rozpoczyna się tragiczna bitwa na wyczerpanie, trwająca aż do listopada. Na skutek przygniatającej przewagi w powietrzu i w artylerii. Armia Ludowa traci 2/3 swego stanu osobowego. Przegrywa i tę bitwę. Marsz Franco na Katalonie - przemysłowe zaplecze republiki zamienia się w pościg. Barcelona padła bez wystrzału. W marcu zdobyty został Madryt, a republikanie zamiast obroną zajmowali się sporami. Tym razem do porozumienia nie mogli dojść komuniści, marksiści i anarchiści. To zadecydowało. 1 kwietnia 1939 roku Franco stał się panem Hiszpanii. Wojna został zakończona.
Setki tysięcy uchodźców wolało opuścić swój kraj niż pozostać w faszystowskiej ojczyźnie. Nie kończące się spory polityczne pogłębiały rozmiar klęski. Wielu z uchodźców ginęło na frontach drugiej wojny światowej wierząc, że klęska Hitlera spowoduje upadek Franco. Był tylko jeden kraj, który przyszedł imigrantom z pomocą - Meksyk .
Trzy główne przyczyny klęski: brytyjsko - francuska polityka nieinterwencji, wtrącanie się Rosjan w wewnętrzne sprawy rządu hiszpańskiego (morderstwa polityków mających inne zdanie niż komuniści, próba klasycznego przejęcia całości władzy wg. teorii pernamentnej stosowanej zaraz po pierwszej wojnie światowej w Niemczech, Austrii. Węgrzech Polsce), patologia centralistycznych władz w Madrycie i Walencji (nieumiejętność zażegnania sporów wywołanych prowokacjami rosyjskimi, niemożność skupienia się na jednym - rewolucji albo walce z siłami gen Franco) zadecydowały. Klęska wojenna przyspieszyła w sposób szczególny upadek anarchizmu w Hiszpanii. Już nigdy (represje gen. Franco) nie udało się odbudować ani struktur związkowych ani organizacji federalnych czy regionalnych. Zostały wspomnienia i duch tamtych czasów znajdujący ujście we współczesnych ruchach anarchistycznych i alternatywnych Zostały i piosenki…